DAWLAD-GOBOLEEDKA PUNTLAND EE SOOMAALIYA

Dastuurka Puntland

ARARTA DASTUURKA PUNTLAND

Magaca Naxariista iyo Naruurada Rabbi dartood. Annaga oo ah Dadka Puntland.

Waxaa naga go’aan ah in aan waa cusub ambaqaadno, si aan uga soo kabanno musiibadii, raadkii iyo dhaxalkii ay reebeen dagaalladii sokeeye.

Waxaan ku mintidaynaa ambaqaadka iyo yagleelidda hannaan iyo hab cusub oo horseedi kara dawlad Soomaaliyeed oo federaal ah kuna dhisan nabad, caddaalad iyo demoqaraadiyad.

Annaga oo ka duuleyna mabd’a wadatashiga iyo wax-wadaag caddaalad ku dhisan waxaan dooneynaa in aan walaalahayaga Soomaaliyeed ku wada noolaanno isqadarin iyo isu garowsho.

Waxaan aaminsanahay in midnimada Soomaaliyeed ay ku dhalan karto hannaan nabadeed iyo isla oggolaansho ka yimaada dadka Soomaaliyeed.

Waxaan ku hawlgelaynaa, walaalahayo Soomaaliyyedna ugu yeeraynaa in aan wadajir ugu halgalno dib u dhiska qarankii Soomaaliyeed oo burburay. 

Annaga oo ka duuleyna xigmadahaan sare iyo sooyaalka taariikheed ee ku salaysan Caqiidada iyo Diinta Islaamka iyo Dhaqanka suuban, waxaan ku guuleysanney in aan 1998^dii dhisno Dawlad-goboleedka Puntland oo qayb ka mid ah dawlad Soomaaliyeed oo federaal ah. 

Haddaba Golaha Wakiillada ee puntland oo ka duulaya waayihii adkaa ee la soo maray fulinayana dardaarankii shirweynihii wada tashiga ee Garowe 1998^dii, ee Axdiga qodobkii 28, ayaa kalfadhigii 3^aad ee Golaha Wakiillada lagu dhisay Guddiga Diyaarinta iyo isku duba ridka Dastuurka Puntland oo bedeli doona Axdiga ku-meel-gaarka ah. Dadaal iyo wadatashiyo badan kadib Guddigu waxa uu soo dammaystirey Dastuurka Puntland soona hordhigay Golaha Wakiillada. 

Golaha Wakiillada oo ka duulaya rabitaanka iyo aayaha dadweynaha Puntland waxa ay si taxadar iyo feejignaan leh uga doodeen 2 kalfadhi daraftigii Guddigu soo hor dhigey, ugu dambaystiina Goluhu wuxuu Dastuurka u ansixiyay si buuxda 05/06/2001. 

Dastuurka cusub ee Puntland waxaa lagu saleeyey: 

ü   Shareecada Islaamka

ü   Habka wadatashiga iyo go’aan wadaagga

ü   Isu dheellitirnaanta awoodaha Dawladda; xeer-dejint, fulinta iyo garsoorka

ü   Baahinta xukunka

ü   Habka xisbiyada

ü   Damaanad qaadista lahaanshaha gaar ahaaneed iyo ganacsiga suuqa xorta ah

ü   Sugidda xuquuqda assaasiga iyo nolosha qofka, sugidda Nabadgelyada iyo xasiloonida. 

Dastuurka cusub, waxa uu ka kooban yahay: -

 1.                  5 qaybood oo mid kastaaba leedahay xubneheeda iyo qodobkeeda

2.                  11 xubnood iyo 100 qodob oo dhammaantood si musalsal ah isugu habaysan. 

Golaha Wakiillada, wuxuu dadweynaha Puntland u soo gudbinayaa in ay dastuurkaan dhuuxaan si ay mustaqbalka codkooda ugu ansixiyaan

QAYBTA KOOWAAD

Xubinta 1aad

 Tilmaanta Guud

QODOBKA 1AAD

SARRAYNTA SHARCIGA 

Sharciga ayaa ka sarreeya cid kasta. 

QODOBKA 2AAD

MAGACA IYO NIDAAMKA DAWLADDA

1.          Magaca Dawladdu waa Dawlad-Goboleedka Puntland ee Soomaaliya.

2.         Puntland waa dawlad-goboleed Soomaaliyeed oo madaxbannaan kuna dhisan habka wadatashiga, demoqoraadiyadda iyo xisbiyada.

3.         Maamulka dawladdu waa mid baahsan, awoodda ugu sarraysana - tan Eebbe mooyee - shacabka ayaa leh, isaga oo awooddaas u adeegsanaya si toos ah oo dastuurka iyo shuruucda waafaqsan, qof ama qayb ka mid ah shacabkuna ma sheegan karo, kumana takrifali karo gooni ahaan.

4.         Puntland waa qayb ka mid ah Soomaaliya xil ayaana ka saaran baadigoobka iyo dhawridda dawlad Soomaaliyeed oo ku dhisan habka Federaaliga ah.

QODOBKA 3AAD

DHULKA, SOOHDIMAHA IYO XUQUUQAHA SOOHDIMAHA

1.         Puntland waxa ay ka kooban tahay gobollada Bari, Nugaal, Sool, Koofurta Togdheer (Deegaannada Buuhoodle), Mudug oo laga reebay Deegaannada Hobyo iyo Xarardheere iyo Gobolka Sanaag oo laga reebay degmada Ceel-afweyn iyo waqooyi- galbeed ee degmada Ceerigaabo.

2.         Soohdimaha Puntland waa kuwa Gobollada iyo Degmooyinka ay ka kooban tahay la lahaayeen derisyadooda dagaallada sokeeye ka hor, midnimada Puntland-na laguma soo xadgudbi karo; dhul, cir iyo bad toona.

3.         Inta ku siman soohdimaheeda (dhul, cir iyo badba), Puntland waxa ay leedahay xuquuqihii awoodeed oo ay lahaayeen dawladdihii hore.

QODOBKA 4AAD

DADKA 

Dadka Dawlad-goboleedka Puntland waa muwaadiniinta puntland oo dhan lamana kala qaybin karo.

QODOBKA 5AAD

MUWAADINNIMADA

1.         Muwaadinimada Puntland waxaa soo caddeynaya Degmada uu qofku ka tirsan yahay.

2          Muwaadinku ma luminayo jinsiyadiisa Puntlandinimo haddii uu dhalasho kale qaato.

3          Helida iyo dhuminta muwaadinnimada Puntland waxaa lagu soo saarayaa xeer gaar ah 3-bilood kaddib dhaqan galka Dastuurka.

QODOBKA 6AAD

DIINTA

1.         Diinta Islaamku waa tan qur ah ee dawlad-goboleedka Puntland ee Soomaaliya.

2.         Diin aan tan Islaamka ahayn laguma fidin karo dalka dawlad-goboleedka Puntland, qawaaniinta iyo dhaqanka bulshadana waxaa saldhig u ah diinta Islaamka.

QODOBKA 7AAD

MAGAALOMADAXDA

1.         Magaalo-madaxda dawlad-goboleedka Puntland waa Magaalada Garoowe waana fadhiga dhexe ee dawladda.

2.         Magaalomadaxda waxaa lagu dhaqayaa xeer u gaar ah saddex bilood gudahood lagu soo saaro laga bilaabo dhaqangalka dastuurka.

QODOBKA 8AAD

AFKA

Af-Soomaaligu waa afka rasmiga ah ee dawlad-goboleedka Puntland, afaf kalana waa la adeegsan karaa.

QODOBKA 9AAD

ASTAANTA, CALANKA IYO HEESTA DAWLAD-

GOBOLEEDKA PUNTLAND

1.         Astaanta, Calanka iyo heesta Dawlad-goboleedka Puntland waa kuwii Qarankii Soomaaliyeed.

Xubinta 2^aad

QODOBKA 10^AAD

WADAHADAL IYO WAX-WADAAG FEDERAALNIMO

1.         Puntland waxa ay ka mid noqonaysaa Dawlad Soomaaliyeed oo habka Federaaliga ah ku dhisan, waxayna wadahadal la geli kartaa qayb kasta oo Soomaaliya ka mid ah oo aaminsan raadinta iyo ka-mid-noqoshada dawlad soomaaliyeed oo ku dhisan habka federaaliga ah.

2.         Waxyaalaha dawlad-goboleedku Puntland ay ku wareejin doonto dawladda Federaalka ah waxaa ka mid ah: Arrimaha socdaalka, difaaca, arrimaha siyaasada dibedda, istaambada boostada, lacagta, habka cabbiraadda.

3.         Wixii intaas dheeri ka ah waxay ku imaanayaan wadahadal dhexmara dawladda federaalka ah iyo dawlad-goboleedka.

QODOBKA 11 ^AAD

XIRIIRKA DIBEDDA

1.         Dawlad-goboleedka Puntland waxay dhawraysaa heshiiyadii ay Dawladihii hore ee Soomaaliya la galeen dawlad shisheeye, haddii heshiiskaas/heshiiyadaas aysan ka hor imaanayn danaha iyo maslaxadaha Puntland.

2.         Dawlad-goboleedka Puntland waxay dhawraysaa heshiiyadii ay Dawladihii hore ee Soomaaliya la galeen shirkad shisheeye, haddii heshiiskaas/heshiiyadaas aysan ka hor imaanayn danaha iyo maslaxadaha Puntland.

3.         Dawlad-goboleedka Puntland waxay aqoonsan tahay kuna dhaqmaysaa Axdiyada Qaramada Midoobay iyo qaanuunka dawliga ah; waxaa kale oo ay xurmaynaysaa Baaqyada Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadamiga wixii aan ka hor imaanayn shareecada islaamka iyo qawaanniinta puntland.

4.         PUNTLAND waxay xushmaynaysaa, oggoshahayna Axdiyada Ururka Midowga Afrika (OAU), Jaamacadda Carabta, Urur-goboleedka Horumarinta Geeska Afrika (IGAD), iyo Ururka Mu'tamarka Islaamka(OIC).

5.         Puntland waxay aqoonsan tahay mabaadii'da aayo-ka-talinta ummadaha adduunka.

6.         Puntland waxay taageeraysaa hindisooyinka ah in khilaafaadka aasaasiga ah ee abuurma ama hor u jireyba lagu dhammeeyo wadahadal iyo hab nabadeed.

7.         Dawlad-goboleedka Puntland waxay ka soo hor jeeddaa argagixisnimada.

DHISMAHA SIYAASADEED EE PUNTLAND

QODOBKA 12 ^AAD

XISBIYADA

1.         Dawlad-Gobeleedka Puntland waxaa lagaga dhaqmayaa nidaamka xisbiyada.

2.         Waxaa jiraya ugu badnaan saddex xisbi siyaasadeed.

3.         Waxaa reebban xisbiyada iyo ururrada leh dabeecad ciidan iyo qabiil.

4.         Qofkii xisbi kaga guulaysata kursi kana baxa xisbiga waxa uu waayayaa kursigii uu xisbiga ee uu ku guuleystay.

5.         Nidaamka xisbiyada waxaa lagu soo saarayaa xeer gaar ah oo Xukuumadu soo jeediso Goluhuna ansixiyo.

6.       Hantida Qaranka looma isticmaali karo hawl xisbiyeed.

7.       Ciddiin ay ku cadaato in ay u isticmaashay hantida Qaranka arrimo xisbi waxaa la hor geynayaa maxkamad.

QODOBKA 13 ^AAD

SHURUUDAHA FURASHADA XISBI SIYAASADEED

            Xisbi kasta oo la furayo waa in uu buuxiyaa shuruudaha soo socda:- 

b.         Waa in uu leeyahay barnaamij Siyaasadeed  oo himilo waddaniya leh;

t:          waa in uu leeyahay Dastuur,

j:          Waa in uu leeyahay Saldhig dhaqaale oo damaanad qaadi kara jiritaanka xisbiga oo dhan (100Malyan oo Sh,So ah) lana dhigo Bangiga Dhexe.

QODOBKA 14^AAD

DHISMO-XUKUUMADDEEDKA XISBIYADA

1.                  Xisbigii ku guuleysta ugu yaraan 51% kuraasta guud ee Golaha Wakiillada ayaa Dawladda soo dhisaya.

2.                  Haddii xaaladda ku xusan 13.1 dhici weydo dawlad wadaag ah ayaa la soo dhisayaa, iyada oo xisbiga ugu xubnaha badani hoggaaminta yeelanayo.

3.                  Haddii labo xisbi ama ka badan isxubno le’ekaadaan, xisbiyadu wadahadal ayay ku go’aansanayaan cidda hoggaaminta yeelaneysa. 

QODOBKA 15^AAD

TIROKOOBKA 

1.       Dadweynaha Punltland tobankii sanaba mar baa la tirokoobayaa.

2.       Waqtiga tirokoobtu ka bilaaban doonto xeer gaar ah baa lagu soo saari doonaa.

QODOBKA 16 ^AAD

GUDDIGA DOORASHADA 

1.         Waxaa jiraya Guddi doorasho oo Guddoonka Golaha Wakiilladu soo jeediyo Goluhuna ansixiyo.

2.         Waxaa Guddiga doorashada la magacaabayaa 3 saddex bilood ka hor waqtiga doorashada, waxa  uuna ku egyahay saddex bilood kaddib ee dhammaadka natiijada  doorashada.

3.         Guddigu waxa uu u hoggaansamayaa sharciga oo keli ah.

4.         Markii la ansixiyo guddiga doorashada, guud ahaan iyo gaar ahaan toona xilka lagama qaadi karo waxna lagama beddeli karo.

5.         Guddigu warbixinta doorashada waxa uu u gudbinayaa Guddoonka Golaha wakiillada, Madaxtooyada iyo Maxkamadda Sare.

6.                  Guddoomiyaha Guddiga doorashada waxaa soo jeedinaya guddoonka Golaha   waxaana ansixinaya Golaha.

7.         Tirada Guddiga Doorashadu kama yaraan karto 15 xubnood.

8.         Awoodaha iyo xil-waajibaadkaadka guddiga waxaa lagu qeexayaa xeer gaar ah oo Golaha Wkiilladu soo saaro ansixiyaana.

XUBINTA 3AAD

MABAADIIDA GUUD

ARRIMAHA BULSHADA

QODOBKA 17^AAD

QOYSKA....

Part 2.